در واقعه عاشورا افردی که در میدان با داس و شمشیر و سنان، رو به روی اهل حق ایستادند، عمله هایی بودند که با پشت گرمی فرماندهان نشسته در کوفه و شام و در هوای دریفات مقرّری و وعده حاکمیّت بر ری شمشیر می زدند؛ در حالی که در آنچه می کردند، مسئول بودند و بی گمان مشمول شماتت و لعن خدا، رسول خدا(ص) و جمله مؤمنان....

با نظر به كتب مقدسه اديان و مذاهب مختلف جهان، به اين حقيقت مي توان دست يافت كه اعتقاد به مصلحي كه در آخر الزمان ظهور كرده و جهان را پر از عدل و داد نمايد، يك اعتقاد عمومي و جهاني است و همه پيامبران از طرف خداوند به امت خود مژده ظهور مصلحي غيبي را داده اند از اين جهت پيروان اين اديان در انتظار آن مصلح به سر برده و آرزوي ظهور او را دارند.

این نظریه در متون اسلامی منحصر به قرآن نیست بلکه پیامبر و اهل بیت نیز با احادیث نورانی شان در تبیین آن سهیمند، به گونه ای که مصداق عینی آن را نیز معرفی کرده اند. ما در این جا درصدد بحث درباره مبنای تئوریک آن هستیم و تعیین مصادیق آن را به آینده وا می گذاریم. پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) این مطلب را، گاهی به صورت تلویحی و گاهی به تصریح بیان کرده اند و ما در این مقاله به تفصیل به آن ها می پردازیم.

مقدمه

یکی از ارکان مهم پژوهش در باب روایت تاریخی نظریه مهدویت و مصلح جهانی، نمایندگی و نیابت امام است که برهه زمانی مهمّی از نظریه مهدویت را به خود اختصاص داده است، به ویژه آن که مهدی (عج) در آن دوره، در برزخ میان حضور و غیبت بوده است، صرف نظر از این که افراد نابابی در این میان می کوشیدند تا از مقام نمایندگی و سفارت امام در جهت مقاصد دنیوی و کسب جاه و مقام سوء استفاده کنند.
بنا به روایت مشهور غیب صغری از سال 260 هجری شروع شد و تا سال 329، یعنی حدود هفتاد سال ادامه یافت. این دوره با حوادث اجتماعی و سیاسی مهمی همراه بود و همه در انتظار آن بودند تا ببینند خاندان علوی چه کسی را معرفی خواهد کرد تا همچون گذشته جواب گوی سؤالات یاران و شیعیان امام عسکری باشد.
امام هادی و امام عسکری (ع) شیوه اختفا و ارتباط پنهانی با امت پیش گرفته بودند تا زمینه ساز غیبت در آینده ای باشد که در آن ملاقات با امام بر همه ممکن نخواهد بود و پیروان و یاران امام در آن شرایط از طول راه و قلّت یاران احساس تنهایی نکنند، یعنی تمام این مقدمات می بایست زمینه آن غیبت طولانی فراهم گردد و امام در آن مدت چهار نفر از افراد مورد اعتماد و یاران خاص خود را به عنوان سفیر و نماینده خود برگزید که به ترتیب زمانی عبارت بودند از: 1. عثمان بن سعید العمری 2. محمد بن عثمان بن سعید العمری 3. حسین بن روح نوبختی 4. علی بن محمد سمری.
این افراد در دشوارترین مراحل، زندگی خود را وقف خدمت به اسلام کردند و تمام خطرات این مسئولیت را به جان خریدند. این ها به مبارزه سیاسی اکتفا نکردند بلکه فراتر از آن، مبارزه با نفس و زیر پا نهادن غرور و طمع را که چنین مسئولیتی در پی می آورد، پیش گرفتند و رد انجام مسئولیت خود به نحو احسن عمل کردند.
در این مقاله می خواهیم مرحله نیابت امام را که به سبب دشواری ها و حوادث سیاسی و اجتماعی بسیاری از مسائل آن در پرده ابهام مانده و تنها اندکی از آن وقایع نقل شده است، بررسی کنیم. هر چند این مطالب در مقایسه با آن دوره زمانی مهم بسیار ناچیز است.

اعتقاد به ظهور مصلح نه فقط ملّی است و صاحبان كتب آسمانی به آن معتقدند، بلكه كسانی كه  كتاب خود را آسمانی می­ پندارند نیز در انتظار مصلح كل و منجی عالم بشریتند، زیرا:« از روزگاران كهن داستان ظهور مصلح در اواخر تاریخ زندگی بشر اصلی اساسی بوده است كه پیوسته پیشینیان آن را به یادها می ­آورده ­اند، اكنون نیز پس از گذشتن قرنها، در خلال یادگارهای انسان های قدیم آثاری وجود دارد كه ما را به گفتة بالا رهنمون می­ كند.

اصولاً فتوریسم(Fotorism) یعنی اعتقاد به دورة آخرالزمان، و انتظار ظهور منجی، عقیده­ ای است كه در كیش های آسمانی یهودیّت (­جوداییسم) و زردشتی ( زوراستریانیسم) و مسیحیت در سه مذهب عمده آن (كاتولیك ، پروتستان، و ارتدوكس) و مدّعیان نبوت عموماً و دین مقدّس اسلام خصوصاً به مثابه یك اصل مسلم قبول شده است و دربارة آن در مباحث تئولوژیك مذاهب آسمانی رشتة تئولوژی بیبلیكال، كاملاً شرح و بسط داده شده است، بشارتها و پیشگوییهائی كه درباره مهدی و ظهور مهدی علیه ­السلام در كتابهای مقدس، و دیگر آثار پیشین، و در سخنان حكمای قدیم، رسیده است فراوان است.»[1]

با توجه به مطالب آورده شده اینك برای اثبات این مدّعا نمونه­ هائی چند از نویدها و بشارت های كتب مقدّسه صاحبان ادیان و مدّعیان نبوت و غیره را كه در آنها سخن از دولت حق و منجی عالم بشریت، و حكومت عدل جهانی، و نابودی ستمگران و ... است می­ آوریم، شاید به بركات ولّی عصر ارواحنا فداه، دیر باوران بارور كنند و نوباوران باور شوند، و باورداران شكوفاتر و بارورتر گردند.

یکی از مسائل و اموری که فرق اسلام بر آن، اجتماع و اتّفاق نموده اند، ظهور حضرت مهدی(ع) در آخرالزّمان است که و همه انتظار یک قیام روحانی جهانی و ظهور مصلحی را می کشند که عدالت اجتماعی و نظام جهان را بر اساس ایمان به خدا و احکام دین اسلام برقرار سازد، دنیا را از چنگال ستمکاران و جبّاران نجات بخشد و پرچم عزیز اسلام را در تمام نقاط به اهتزاز در آورد.

همه چشم به راهند و انتظار دارند که شایسته ترین فرزندان پیغمبر قیام کرده، آیین توحید و رسم برادری و مساوات اسلامی را زنده نموده، بشر را از نعمت آسایش بهره مند سازد و موجبات تفرقه و محرومیّت و ناکامی را از میان بردارد.
این وعدۀ الهی و تخلّف نا پذیر است. دنیا به طرف آن عصر درخشان در حرکت است، سیر زمان، گردش دوران هر دم بشر را به چنین روزگاری نزدیک تر می سازد.
ایمان به ظهور حضرت مهدی(ع) و جهانگیر شدن دین اسلام به آیات متعدّدی از قرآن مجید و متواترترین روایات و قوی ترین اجماعات اتّکا و استناد دارد که هر مسلمان معتقد به قرآن و رسالت پیغمبر(ص) باید به این ظهور، ایمان راسخ و ثابت داشته باشد.
در این مقاله تفصیل و شرح این مطالب ممکن نیست؛ امّا برای توجّه خوانندگان محترم تحت چهار عنوان: 1. آیات قرآن مجید؛ 2. اجماع و اتّفاق مسلمانان؛ 3. روایات اهل سنّت؛ 4. روایات شیعه، هر کدام را به اختصار توضیحاتی می دهیم.